Азаматтық медиация

Азаматтық медиация — азаматтар арасындағы, сондай-ақ азамат пен ұйым арасындағы мүліктік немесе жеке мүліктік емес дауды тәуелсіз делдалдың көмегімен реттеу тәсілі. Жылдар бойы бір-біріне талап-арыз бен шағым жолдаудың орнына тараптар келіссөз үстеліне отырып, медиатордың басшылығымен екеуіне де қолайлы шешім іздейді. Қазақстанда медиация ҚР «Медиация туралы» Заңымен реттеледі, ал басталып кеткен сот процесінде тараптардың татуласу мүмкіндігі Азаматтық процестік кодексте көзделген. Рәсім ерікті: ешкім сізді оған қатысуға немесе өзіңіз келіспейтін келісімге қол қоюға мәжбүрлей алмайды.

Азаматтық медиация арқылы қандай даулар шешіледі

Азаматтық құқықтық қатынастар күнделікті өмірдің барлық дерлік саласын қамтиды, сондықтан медиацияға жарамды жанжалдардың ауқымы өте кең. Медиаторға көбінесе мынадай мәселелер бойынша жүгінеді:

• сатып алу-сату, мердігерлік, қызмет көрсету, жалдау шарттарының орындалмауы немесе тиісінше орындалмауы;
• жеке тұлғалар арасындағы қолхаттар мен қарыздар бойынша борышты қайтару;
• көршілер арасындағы жанжалдар: жер учаскелерінің шекаралары, пәтерді су басу, шу, ортақ мүлікті пайдалану;
• туыстар арасында мұраны бөлу және мұраға қалған мүлікті пайдалану тәртібі;
• тұтынушылардың сатушылармен және қызмет көрсетушілермен даулары: сапасыз тауар, жөндеу мерзімінің бұзылуы, алдын ала төлемді қайтару;
• мүлікке келтірілген залалды өтеу, мысалы, жол-көлік оқиғасынан немесе тұрмыстық апаттан кейін;
• тұрғын үй меншік иелері мен басқарушы компаниялар немесе меншік иелерінің бірлестіктері арасындағы келіспеушіліктер.

Рәсім қалай өтеді

Әр медиатор жұмысты жанжалдың ерекшеліктерін ескере отырып құрады, бірақ қадамдардың жалпы реті әдетте мынадай болады:

1. Жүгіну. Тараптардың бірі медиатормен байланысып, жағдайды қысқаша сипаттайды. Егер сіз мұны өзіңіз жасауға дайын болмасаңыз, медиатор екінші тарапты келіссөзге өзі шақыра алады.
2. Медиация туралы шарт. Екі тарап та келіскен кезде олар медиатормен бірге жазбаша шарт жасасады, онда ережелер, кездесулер тәртібі және құпиялылық шарттары бекітіледі.
3. Бірлескен кездесу. Әркім оқиғаның өз нұсқасын айтады, медиатор фактілерді нақтылауға және ұстанымдарды нақты мүдделерден ажыратуға көмектеседі.
4. Жеке әңгімелер. Қажет болған жағдайда медиатор қарсы тараптың көзінше айтуға ыңғайсыз мәселелерді талқылау үшін тараптармен жеке-жеке сөйлеседі.
5. Нұсқаларды іздеу. Тараптар ықтимал шешімдерді ұсынады: бөліп төлеу, ішінара қайтару, тауарды ауыстыру, жұмыспен өтеу.
6. Келісімді ресімдеу. Қол жеткізілген уағдаластықтар дауды реттеу туралы келісімге жазылып, тараптар оған қол қояды.

Медиацияның соттан артықшылықтары

Сот заң тұрғысынан кімнің дұрыс екенін анықтайды, бірақ қалыпты қарым-қатынасты әрдайым қалпына келтіре бермейді. Медиация сот үшін екінші кезектегі мәселелерді ескеруге мүмкіндік береді: жақсы көршілік қарым-қатынасты, беделді, одан әрі ынтымақтасу мүмкіндігін сақтау ниеті. Тараптар нәтижені өздері бақылайды және біреудің шешіміне тәуелді болмайды. Талқылау құпия түрде, ашық сот отырыстарынсыз өтеді. Әдетте келіссөздер барлық сот сатыларынан өтуге қарағанда аз уақыт алады, ал өз еркімен қабылданған шешімді орындау адамдарға психологиялық тұрғыдан таңылған шешімді орындағаннан жеңілірек.

Медиатордың рөлі

Медиатор — судья емес және тараптардың біреуінің адвокаты емес. Ол шешім шығармайды және кімнің кінәлі екеніне баға бермейді. Оның міндеті — сындарлы диалог ұйымдастыру, ережелердің сақталуын қадағалау, тараптарға бір-бірін естуге көмектесу және ұсынылған нұсқалардың шынайылығын тексеру. Заң медиатордан тәуелсіздік пен бейтараптықты талап етеді: егер оның іс нәтижесіне жеке мүддесі болса немесе қатысушымен туыстық байланысы болса, ол бұл туралы хабарлауға және рәсімді жүргізуден бас тартуға міндетті. Медиация барысында белгілі болған мәліметтерді медиатор жария етуге құқылы емес.

Нәтиже: дауды реттеу туралы келісім

Табысты медиацияның қорытындысы — дауды реттеу туралы жазбаша келісім. Онда тараптар, келіспеушіліктің мәні, нақты міндеттемелер, оларды орындау мерзімдері мен тәртібі көрсетіледі. Шарттар неғұрлым дәл тұжырымдалса, жаңа жанжалдың туындау ықтималдығы соғұрлым аз болады. Соттан тыс келісімді тараптар өзара уағдаластық негізінде өз еріктерімен орындайды. Ал егер дау сотта қаралып жатса, тараптар процесс шеңберінде келісім жасасып, оны сотқа ұсына алады; сот бекіткеннен кейін іс бойынша іс жүргізу тоқтатылады, ал келісім сот актісінің күшіне ие болады және орындаудан жалтарған жағдайда мәжбүрлеп орындатылуы мүмкін.

Медиация қашан жарамайды

Медиация барлық жағдайда тиімді бола бермейді. Егер тараптардың бірі басынан-ақ келісуге ниетті болмаса және келіссөздерді тек уақытты созу үшін пайдаланса, ол көмектесуі екіталай. Заңдық фактіні анықтау немесе құқықты тану қажет болғанда рәсім орынсыз, өйткені бұл соттың айрықша құзыретіне жатады. Заң сондай-ақ келіссөзге қатыспайтын адамдардың мүдделерін қозғайтын дауларда және тараптар дау нысанасына еркін билік ете алмайтын істерде медиацияны қолдануды шектейді. Соңында, егер қатысушылар арасында күш теңсіздігі үлкен болса және бір тарап қысымда болса, медиатор адал диалогтың мүмкін-мүмкін еместігін байыппен бағалауы тиіс.

Медиацияға қалай дайындалу керек

• Құжаттарды жинаңыз: шарттарды, қолхаттарды, чектерді, хат алмасуды, зақымданулардың фотосуреттерін.
• Қандай соманы немесе қандай әрекетті әділ деп санайтыныңызды есептеп, өзіңіз үшін ең төменгі қолайлы нұсқаны анықтаңыз.
• Екінші тарап үшін не маңызды екенін, оның қандай шектеулері болуы мүмкін екенін ойластырыңыз.
• Заңгермен бірге келетін-келмейтініңізді шешіңіз; егер тараптар келіссе, оның қатысуына жол беріледі.
• Кімнің көбірек кінәлі екенін анықтауға емес, шешімдерді талқылауға бейімделіңіз.

Практикадан мысал

Шартты жағдайды елестетейік. Үшінші қабаттағы пәтердің иесі ақаулы стояктың салдарынан бір жыл ішінде төменгі қабаттағы көршісін екі рет су басып кеткен. Зардап шеккен тарап жөндеу ақысын толық төлеуді талап етеді, ал кінәлі тарап соманы асыра көрсетілген деп санап, басқарушы компанияның жауапкершілігіне сілтеме жасайды. Қарым-қатынас бұзылып, көршілер амандаспайтын болған. Медиацияда тараптар зардап шеккен үшін ең көп соманы алғаннан гөрі жөндеуді қысқа дейін тез жасау маңыздырақ екенін, ал кінәліге бүкіл соманы бірден төлеу қиын екенін анықтады. Нәтижесінде олар ішінара өтемақыны бөліп төлеу туралы және стоякты ауыстыру мәселесі бойынша басқарушы компанияға бірлесіп жүгіну туралы уағдаласты. Жанжал жабылып, қарым-қатынасты қалпына келтіру мүмкін болды.

Порталда медиаторды қалай таңдауға болады

Порталда бүкіл Қазақстан бойынша кәсіби медиаторлар мен медиацияны жүзеге асыратын ұйымдардың тізілімі жинақталған. Дәл сіздің өңіріңізде азаматтық даулармен жұмыс істейтін мамандарды көру үшін қала және медиация түрі бойынша сүзгілерді пайдаланыңыз. Медиатордың карточкасынан оның білімімен, тәжірибесімен және мамандануымен танысуға болады. Егер жеке кездескен ыңғайсыз болса, келіссөздерді қашықтан жүргізетін мамандарды таңдаңыз. Бастау үшін онлайн-өтінім қалдырыңыз: даудың мәнін қысқаша сипаттаңыз, сонда медиатор келесі қадамдарды талқылау үшін сізбен хабарласады.

Материал анықтамалық сипатта болады және заң кеңесі болып табылмайды. Медиацияны нақты жағдайға қолдануға бола ма, оны медиатордан нақтылаңыз.