Ювеналдық медиация

Ювеналдық медиация — кәмелетке толмағандар қатысатын жанжалдарды тәуелсіз делдалдың көмегімен реттеу. Мұндай жанжалдар мектепте, аулада, отбасында, спорт секциясында туындайды, кейде құқық қорғау органдарына дейін жетеді. Жасөспірім өз әрекеттеріне жауап беруді енді ғана үйреніп келеді, сондықтан ересектердің оған жанжалдан қалай өтуге көмектесетіні оның кейінгі мінез-құлқына көп жағдайда әсер етеді. Медиация жай ғана жазалауға немесе «ара-жігін ашуға» емес, қарым-қатынасты қалпына келтіруге және келісе білуге үйретуге мүмкіндік береді.

Қазақстанда ювеналдық медиация ҚР «Медиация туралы» Заңы негізінде, ал жанжал азаматтық немесе қылмыстық іс жүргізудің нысанасына айналған жағдайда — процестік кодекстерді ескере отырып жүргізіледі. Мұндағы басты қағида — баланың құқықтары мен ең жоғары мүдделерінің басымдығы.

Қандай жағдайларға сәйкес келеді

• оқушылар арасындағы ұрыс-керіс, төбелес және қудалау (буллинг), оның ішінде әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде;
• оқушы мен мұғалім арасындағы, ата-аналар мен мектеп әкімшілігі арасындағы жанжалдар;
• жасөспірімнің мектеп мүлкін немесе бөтен мүлікті бүлдіруі және залалды өтеу мәселесі;
• заң жәбірленушімен татуласуға жол беретін кәмелетке толмағандардың құқық бұзушылықтары;
• жасөспірімнің ата-анасымен шиеленіскен қарым-қатынасы, әр жастағы балалары бар отбасылардағы жанжалдар;
• балалары бір оқиғаның қатысушысы болып шыққан отбасылар арасындағы даулар.

Рәсім қалай өтеді

1. Өтініш жасау. Бастамашы ата-ана, мектеп, жасөспірімнің өзі, оның заңды өкілі немесе адвокаты бола алады.
2. Заңды өкілдердің келісімі. Кәмелетке толмаған баланың қатысуы тек ата-анасының немесе өзге заңды өкілдерінің хабардар болуымен және келісімімен ғана мүмкін; олар рәсімге қатысып, баланы қолдап отырады.
3. Алдын ала әңгімелер. Медиатор әр қатысушымен жеке кездесіп, ережелерді қарапайым тілмен түсіндіреді, баланың әңгімеге дайын екенін және ол үшін не маңызды екенін анықтайды.
4. Бірлескен кездесу. Қатысушылар болған оқиға туралы айтып, өз сезімдері мен салдарлары туралы сөйлеседі, жағдайды қалай түзетуге болатынын талқылайды.
5. Уағдаластық. Жасөспірімге түсінікті әрі орындалатын міндеттемелер тұжырымдалады: кешірім сұрау, затты қалпына келтіруге көмектесу, болашақта өзара қарым-қатынас ережелері, зиянды өтеуге ата-аналардың қатысуы.
6. Ресімдеу және қолдау. Қол жеткізілген келісім жазбаша бекітіледі; қажет болса, медиатор уағдаластықтардың қалай орындалып жатқанын тексеру үшін қайта кездесу туралы келіседі.

Сотпен және әкімшілік шаралармен салыстырғандағы артықшылықтары

Бала үшін сот процесі немесе полиция қатысатын тергеу — қатты күйзеліс, ол оған «қиын бала» деген таңба жапсыруы мүмкін. Медиация жариялылықсыз, сабырлы жағдайда өтеді және жасөспірімге келтірілген зиянның орнын қалай толтыруды өзі ұсынуға мүмкіндік береді. Бұл формалды жазадан гөрі жауапкершілікке жақсырақ тәрбиелейді. Зардап шеккен тарап кешірім мен өтемақы алады, ал мектеп сыныптағы қалпына келген ахуалға ие болады. Сонымен қатар рәсімнің құпиялылығы балаларды жария етілуден қорғайды.

Медиатордың рөлі

Кәмелетке толмағандармен жұмыс істейтін медиатор балалармен және жасөспірімдермен олар түсінетін тілде сөйлесе білуі, ересектердің баланы басып-жаншымауын қадағалауы және қысым мен қорқыныштың белгілерін байқай білуі тиіс. Ол тәуелсіз әрі бейтарап болып қалады: «өз» баласын да, «бөгде» баланы да қорғамайды, кімнің кінәлі екенін анықтамайды, қайта барлық қатысушыларға қолайлы шешім табуға көмектеседі. Егер жұмыс барысында баланың өміріне немесе денсаулығына қатер төну белгілері анықталса, медиация уәкілетті органдардың әрекеттерінің орнын баса алмайды.

Нәтиже және оның заңдық маңызы

Нәтижесінде дауды реттеу туралы жазбаша келісім жасалады. Мектептегі немесе отбасылық жанжалда ол тараптардың уағдаластығы сипатында болады және өзара әрекеттестіктің жаңа ережелерін бекітуге көмектеседі. Егер дау сотта немесе қылмыстық процесс шеңберінде қаралып жатса, келісім тиісті органға ұсынылады және сол орган заңда белгіленген шектерде шешім қабылдау кезінде оны ескереді. Кәмелетке толмаған бала үшін мүліктік міндеттемелерді, әдетте, оның заңды өкілдері өз мойнына алады.

Шектеулер — медиация қашан мүмкін емес немесе қажет емес

• егер медиация баланың мүдделеріне қайшы келсе немесе оған психологиялық зиян келтіруі мүмкін болса;
• келіссөз емес, баланы қорғау талап етілетін жүйелі зорлық-зомбылық немесе қатыгездік көрсету жағдайында;
• егер заңды өкілдер келісім бермесе немесе олардың ұстанымы баланың мүдделерімен айқын түрде алшақ болса;
• егер заң нақты құқық бұзушылық бойынша татуласуға жол бермесе;
• егер тараптардың бірі қысыммен қатысып отырса.

Қалай дайындалу керек

Баламен алдын ала сөйлесіңіз: медиация жаза емес, оны тыңдайтын әңгіме екенін түсіндіріңіз. Онымен бірге «дұрыс» жауаптарды жаттамаңыз. Ата-аналарға неге қол жеткізгісі келетінін анықтап алған және өз баласының да бір нәрседе қателесуі мүмкін екеніне дайын болған жөн. Мектепке ыңғайлы бөлме мен сабақтан бос уақытты қамтамасыз еткен дұрыс.

Мысал (шартты)

Сегізінші сыныптың екі оқушысы ортақ чаттағы намысқа тиетін жазба үшін ұрсысып қалды, жанжал төбелеспен және сынған телефонмен аяқталды. Жасөспірімдердің бірінің ата-анасы полицияға жүгінбек болды. Мектеп медиацияны ұсынды. Алдын ала кездесулерде ол жазба бұрынғы бір мазаққа жауап болғаны анықталды. Бірлескен кездесуде балалар алғаш рет бір-біріне өкпелерін сабырмен түсіндіріп, кешірім сұрасты, жазбаны өшірді, ал ата-аналар телефонды жөндеуге тең қатысуға келісті. Сынып жетекшісі сыныптағы ахуалдың айтарлықтай жақсарғанын атап өтті.

Порталда медиаторды қалай таңдауға болады

Порталдағы кәсіби медиаторлар тізілімінде қала және «ювеналдық» медиация түрі бойынша сүзгіні пайдаланыңыз. Балалармен және жасөспірімдермен жұмыс тәжірибесіне, педагогикалық немесе психологиялық дайындығына, мектеп медиациясы тәжірибесіне назар аударыңыз. Баланың артық дербес деректерін көрсетпей, жағдайды қысқаша сипаттап, өтінімді онлайн жіберіңіз — медиатор сізбен хабарласып, кездесудің ыңғайлы форматын ұсынады.

Материал анықтамалық сипатта болады және заң кеңесі болып табылмайды. Медиацияның нақты жағдайға қолданылуын медиатордан нақтылаңыз.