Қылмыстық медиация

Қылмыстық істер бойынша медиация — бұл жәбірленуші мен құқық бұзушылық жасаған адам арасында тәуелсіз делдал жүргізетін келіссөздер. Мұндай келіссөздердің мақсаты істі «басып тастау» емес, жәбірленушіге келтірілген зиянның нақты өтемін алуға және кешірім естуге, ал екінші тарапқа өз әрекетінің салдарын ұғынып, оларды өтеуге мүмкіндік беру. Қазақстанда бұл рәсім ҚР «Медиация туралы» Заңына және Қылмыстық-процестік кодекстің нормаларына негізделеді, ал татуласу мүмкіндігінің өзі Қылмыстық кодекспен айқындалады.

Ең басынан түсіну маңызды: медиация — адамдар арасында келісімге қол жеткізу құралы. Қылмыстық жауаптылықтан босату немесе істі тоқтату туралы шешімді медиатор да, тараптар да емес, уәкілетті орган — қылмыстық қудалау органы немесе сот — заңды және барлық мән-жайды ескере отырып қабылдайды.

Медиацияға қандай жағдайлар жарамды

Медиация тәртібімен татуласуға кез келген іс бойынша емес, тек қылмыстық заңда тікелей көзделген жағдайларда ғана жол беріледі. Әдетте сөз қылмыстық теріс қылықтар, онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыстар туралы, ал жекелеген жағдайларда, егер бұл заңда тікелей белгіленсе, өзге санаттар туралы да болады. Іс жүзінде медиация көбіне мынадай жағдайларда қолданылады:

• ауыр зардаптарсыз денсаулыққа немесе мүлікке зиян келтірілген жол-көлік оқиғалары;
• денсаулыққа жеңіл зиян келтіруге ұласқан тұрмыстық жанжалдар;
• бөтеннің мүлкін бүлдіру немесе жою;
• жәбірленуші ең алдымен ақшаны қайтаруға мүдделі болатын шағын мөлшердегі ұрлықтар мен алаяқтықтар;
• көршілер, әріптестер, таныстар арасындағы қорлау және өзге де жанжалдар;
• іс қаралып біткеннен кейін де тараптар араласуын жалғастыратын істер — мысалы, туыстар немесе серіктестер.

Рәсім қалай өтеді

1. Бастама. Медиацияны кез келген тарап, оның адвокаты немесе өкілі ұсына алады, сондай-ақ процесті жүргізуші орган мұндай мүмкіндікті түсіндіре алады. Екі тараптың келісімі міндетті — медиацияға мәжбүрлеуге болмайды.
2. Медиаторды таңдау. Тараптар бірлесіп кәсіби медиаторды таңдайды және онымен медиация туралы шарт жасасады.
3. Жеке кездесулер. Көбіне медиатор алдымен әр тараппен жеке сөйлесіп, оның ұстанымын, алаңдаушылығы мен күтетінін түсінуге тырысады, әсіресе жәбірленуші қорқыныш немесе қатты эмоция сезінсе.
4. Бірлескен кездесу. Тараптар болған жайтты талқылайды, жәбірленуші өз ойын айтуға, ал екінші тарап өз мінез-құлқын түсіндіріп, өтеу тәсілін ұсынуға мүмкіндік алады.
5. Шарттарды әзірлеу. Өтемақының сомасы мен тәртібі, кешірім сұраудың нысаны, зиянды өтеу жөніндегі өзге де әрекеттер келісіледі.
6. Келісімге қол қою. Нәтижесінде дауды реттеу туралы жазбаша келісім жасалады, ол процестік шешім қабылдау үшін қылмыстық процесті жүргізуші органға беріледі.

Әдеттегі іс жүргізумен салыстырғандағы артықшылықтары

Жәбірленуші үшін медиация — ең алдымен үкімнен кейінгі азаматтық талап арқылы алудан гөрі өтемді тезірек және жан жарақатын тудырған оқиғаларды қайта-қайта айтып берудің қажеттілігінсіз алудың нақты мүмкіндігі. Күдікті немесе айыпталушы үшін — жағдайды ерікті түрде түзету мүмкіндігі, бұл заңда ескеріледі. Екі тарап үшін де — стресс азаяды, келіссөздер құпия болады және шешімді «жоғарыдан» алудың орнына қолайлы шарттарды өздері айқындау мүмкіндігі туады.

Медиатордың рөлі

Медиатор тергеуші де, судья да, қорғаушы да емес. Ол кінәні анықтамайды, әрекеттерге заңдық баға бермейді және шешім шығармайды. Оның міндеті — қауіпсіз әрі өзара құрметке негізделген диалогты қамтамасыз ету, тараптарға бір-бірін естуге және шынайы орындалатын шарттарды тұжырымдауға көмектесу. Медиатор тәуелсіз және бейтарап, ал медиация барысында оған белгілі болған мәліметтер құпия болып табылады. Бұл ретте адвокаттың қатысуы жоққа шығарылмайды: қорғаушы мен жәбірленушінің өкілі өз сенім білдірушілеріне барлық кезеңде кеңес бере алады.

Нәтиже және оның заңдық маңызы

Дауды реттеу туралы келісім тараптардың татуласқанын және зиянның өтелгенін немесе келісілген тәртіппен өтелетінін бекітеді. Бұл құжат татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату туралы мәселені қарауға негіз болады, бірақ оған автоматты түрде кепілдік бермейді. Уәкілетті орган заң осы құрам бойынша татуласуға жол беретінін, келісімнің ерікті түрде жасалғанын, шарттардың орындалғанын тексереді және осыдан кейін ғана шешім қабылдайды. Осы айырмашылықты адал түсіну шамадан тыс үміт артудан сақтайды.

Шектеулер — медиация қашан мүмкін емес немесе қажетсіз

• егер заң әрекеттің нақты санаты бойынша татуласуға жол бермесе;
• егер тараптардың бірі келіспесе немесе келісім қысыммен алынса;
• егер жәбірленуші қауіп төнген жағдайда болса немесе екінші тарапқа тәуелді болса, мысалы, жүйелі зорлық-зомбылық жағдайларында;
• егер әрекет жасаған адам оқиғаның болған фактісін жоққа шығарып, жауаптылықты өз мойнына алуға дайын болмаса;
• егер тараптар өз әрекеттерінің мәнін түсінуге қабілетсіз болса немесе тиісті өкілі болмаса.

Қалай дайындалу керек

Зиянның мөлшерін растайтын құжаттарды жинаңыз: чектерді, емделуге арналған шоттарды, жөндеу құны туралы қорытындыларды. Сіз үшін шын мәнінде не маңызды екенін ойластырыңыз — ақша ма, кешірім бе, жағдайдың қайталанбайтынына кепілдік пе. Татуласудың дәл сіздің ісіңіз бойынша құқықтық салдарын адвокатпен талқылаңыз. Егер сіз зиян келтірген тарап болсаңыз, орындауға болатын шарттарды ұсыну үшін қаржылық мүмкіндіктеріңізді алдын ала бағалаңыз.

Мысал (шартты)

Жүргізуші тұрақта жаяу жүргіншіні қағып кетті, соның салдарынан ол қысқа мерзімді емделуді қажет еткен жарақат алды. Іс жүргізу басталғаннан кейін тараптар медиацияға келісті. Жеке кездесулерде жәбірленуші үшін емделуге кеткен шығыстар ғана емес, жүргізушінің өз абайсыздығын мойындауы да маңызды екені анықталды. Бірлескен кездесуде жүргізуші кешірім сұрады, тараптар шығыстар мен моральдық зиянның өтемақысын екі кезеңде төлеуді келісті. Қол қойылған келісім процесті жүргізуші органға берілді, ол өз өкілеттігі шегінде шешім қабылдады.

Порталда медиаторды қалай таңдауға болады

Біздің порталдағы кәсіби медиаторлар тізілімінде «қылмыстық істер» бөлімін таңдап, мамандарды қала және медиация түрі бойынша сүзгіден өткізе аласыз. Медиатордың карточкасында тәжірибесі, мамандануы және жұмыс форматы көрсетілген. Дәл қылмыстық-құқықтық дауларды жүргізу тәжірибесіне және жәбірленушілермен жұмыс істеу бойынша даярлығына назар аударыңыз. Өтінімді онлайн беруге болады — медиатор сізбен хабарласып, мән-жайды нақтылайды және екінші тарапты шақыруды қоса алғанда, әрі қарайғы жұмыс тәртібін ұсынады.

Материал анықтамалық сипатта болады және заң кеңесі болып табылмайды. Медиацияның нақты жағдайға қолданылуын медиатордан нақтылаңыз.